Istoričar, dr Slavko Burzanović, o Trinaestojulskom ustanku

Trinaestojulski ustanak pomogao ostatku Evrope pri buđenju duha otpora

Stasavaju generacije sa velikim brojem mladih ljudi koji poklanjaju povjerenje revizionističkim  interpretacijama odnosno falsifikovanjima istorije. Zabrinjavajuće je što se iza revizionističke priče o paralelnom postojanju dva antifašistička pokreta, partizanskom i četničkom, nameće stav prema fašizmu kao nečemu što je uvezeno na naš prostor, izjavio je u intervjuu za portal Analitika dr Slavko Burzanović, viši istraživač u Istorijskom institutu Univerziteta Crne Gore.

Objavljeno: 13. 07. 2018 - 00:00 Promjenite veličinu teksta: A A A

 Istorija male ali herojske Crne Gore ispisana je bitkama sa raznih bojišta, a među ustancima, pobunama i ratovima definitivno se ističe - Trinaestojulski ustanak. Ne samo zbog herojske borbe i ogromne štete nanešene fašističkom okupatoru, već zbog širenja duha otpora, duha koji je motivisao i druge narode, širom Evrope, širom Svijeta. O legendarnom ustanku koji je na današnji dan započet 1941. godine, kao i o njegovom značaju, razgovarali smo sa istoričarem  dr Slavkom Burzanovićem, višim istraživačem u Istorijskom institutu Univerziteta Crne Gore.

ANALITIKA: Koji je istorijski značaj Trinaestojulskog ustanka?

BURZANOVIĆ: Trinaestojulski ustanak (13. jul 1941. godine) sasvim sigurno je jedan od najprepoznatljivijih datuma crnogorske istorije. Nema mnogo događaja u njoj koji su na takav način skrenuli pažnju evropske a može se reći i svjetske javnosti na Crnu Goru. Čak i godinama nakon II svjetskog rata, istaknute političke ličnosti i stvaraoci, poput  Žan Pol Sartra, Fransoa Miterana, govorili su i pisali o njemu kao o uzvišenom antifašističkom i slobodarskom gestu nesrazmjernom sa veličinom naroda koji ga učinio.

13. jul Crna Gora slavila je, od 1944. godine, kao dan ustanka crnogorskog naroda, a od obnove svog državnog suvereniteta, slavi ga kao dan državnosti. On nije slučajno izabran kao simbolički datum po kojem se Crna Gora prepoznaje. U njega je utkano nekoliko dimenzija - vječita slobodarska borba, krunisana 13. jula 1878. međunarodnim priznanjem na Berlinskom kongresu, kao i čitav niz vrijednosti koji prepoznajemo kao antifašizam. Te vrijednosti su nas 13. jula 1941. povezale sa najprogresivnijim dijelom svijeta, koji je i mišlju i djelom bio na braniku univerzalnih ljudskih vrijednosti koje su u poznatim okolnostima drugog svjetskog rata bile ugrožene.

ANALITIKA: Koliko je bilo prisutno italijanskih vojnika na teriotirji Crne Gore u vrijeme ustanka?

BURZANOVIĆ: Kada su ove brojke u pitanju imamo neprecizne i protivrječne podatke. U trenutku izbijanja ustanka, najznačajnija italijanska jedinica u Crnoj Gori je bila divizija Mesina. Smatra se da su italijanske  divizije obično imale do 15.000 vojnika. Međutim, pored pomenute divizije, u Crnoj Gori su se nalazile i druge, manje jedinice, pa je najvjerovatnija procjena  da je u tom trenutku bilo prisutno između 20 000 i 22 000 italijanskih vojnika.

1207trinestojulski1

ANALITIKA: Da li je u tom momentu bilo uslova za podizanje opštenarodnog ustanka protiv okupatora? Da li je bilo nade u njegov uspjeh?

BURZANOVIĆ: Treba istaći da istaći rukovodstvo KPJ koje je pripremalo ustanak nije namjeravalo da organizuje opštenarodni ustanak. Kao što više svjedočanstva potvrđuje, planirano je  stvaranje gerilskih grupa koje će, manjim akcijama,  na više mjesta, napadati i ugrožavati italijanske posade. O potpunom oslobođenju zemlje kao neposrednom vojnom cilju nije se razmišljalo jer za tako nešto nijesu postojali uslovi. I same organizatore iznenadila  je masovnost ustanka koja je bila posljedica spontanog  odziva naroda na prve borbene akcije. Opšteprihvaćena je procjena da je u ustanku je učestvovalo oko 32 000 ljudi što je dvije trećine vojno sposobnog stanovništva u ondašnjim Crnoj Gori. Organizatori nisu mogli da kontrolišu tu situaciju pa su svoju koncepciju ustanka mijenjali shodno razvoju situacije Na njihove odluke uticalo je uvjerenje  da će učešće Sovjetskog Saveza u ratu rezultirati njegovim uspješnim i relativnom brzim završetkom.

ANALITIKA: Koje se mjesto u istorijskim izvorima navodi za početak ustanka? Gdje su povedene prve borbe?

BURZANOVIĆ: Prvi hici ispaljeni su oko dva i po sta nakon ponoći. Napadnuta je stanica finansijske straže u Mišićima a ubrzo su se oglasile ustaničke puške i na Čevu, kod Virpazara a onda u toku narednih sati i širom Crne Gore.

ANALITIKA: Gdje su bile najžešće bitke?

BURZANOVIĆ: Koristeći se faktorom iznenađenja, ustanici su relativno lako uspjeli da zauzmu lokalne italijanske  posade. Tokom prvih desetak dana uspjeli su da oslobode veći dio Crne Gore. U rukama Italijana ostali su samo primorski gradovi, Cetinje, Podgorica, Pljevlja i Nikšić sa dobro utvrđenom stanicom u Vilusima. Sva ostala mjesta bila su oslobođena. Karakterističan vid ustaničkih akcija sastojao se u tome da spriječe komunikaciju Italijana sa centrima koji su bili opsjednuti. Istakao bih dvije akcije koje nam danas, u pogledu odnosa suprostavljenih snaga,  izgledaju nevjerovatne. 15. jula na Košćelama dva manja gerilska odreda u jačini od 80-tak ljudi razbila su jedan italijanski motorizovani bataljon od 800 ljudi i nanijeli im strašne gubitke nakon višečasovne bitke. Samo dva dana kasnije, grupa ustanika od 50-tak ustanika ponovila je sličan podvig na Brajićima onemogućivši komunikaciju od Budve prema Cetinju. Ovakve bitke su se dešavale i na drugim lokacijama gdje su u dobro osmišljenim zasjedama nanošeni velike gubici mehanizovanim italijanskim kolonama.

burzanovic

ANALITIKA: Koliko je za vrijeme ustanka ubijeno Italijana a koliko Crnogoraca?

BURZANOVIĆ: Prema podacima najznačajnijeg istoriografskog djela Radoja Pajovića, Kontrarevolucija u Crnoj Gori-Četnici i federalistički pokret 1941-1945 , od 13. jula do 14. avgusta 1941., kada je okončana italijanska operacija gašenja ustanka, ubijeno je 735 italijanskih vojnika, ranjeno 1120 a zarobljeno 2970. Prema novijim istraživanjima italijanskih kolega Federika Godija i Erika Gobetija, koji se pozivaju na izvještaje generala Pircija Birolija, gubici italijanskih okupacionih snaga u julu i avgustu 1941. iznosili su 1079 mrtvih ili ranjenih. Italijanske kolege procjenjuju da se broj poginulih kretao između 400 i 500 a broj ranjenih između 600 i 700. Vrijedi pomenuti i drugi Birolojev  izvještaju koji se odnosi na period  od jula do kraja decembra 1941.  u kome se navodi cifra od 1477 ubijenih i ranjenih italijanskih vojnika u Crnoj Gori. Bez obzira na razlike u brojkama,  nesporni su veliki italijanski gubici, posebno ako se uzme u obzir nesrazmjera u brojčanoj snazi i tehničkoj opremljenosti okupatora i ustanika. Kada su ustanici u pitanju, uglavnom se barata podatkom da je u borbama tokom jula i u prvoj polovini avgusta bilo 72 poginula i 53 ranjena borca. Ovom brojkom nijesu obuhvaćene  žrtve italijanske represije u tokom gašenja ustanka  od 14. jula do 14. avgusta 1941.  Preciznih podataka opet nema, ali se sigurno može govoriti o desetinama i desetinama strijeljanih i nekoliko hiljada uhapšenih i interniranih u razne logore.

ANALITIKA: Kakav je odjek ustanak imao u zapadnoj štampi?

BURZANOVIĆ: Tokom druge polovine XIX i prvih decenija XX vijeka, Crna Gora je na naslovne stranice svjetske štampe uglavnom dolazila u kontekstu ratnih dešavanja. Crnogorski 13. jul nije mogao ostati bez odjeka u evropskoj javnosti.  Između ostalih, o njemu su afirmativno pisali  londonski Times, NewYork Times. U dijelu svjetske javnosti suprostavljene naci-fašističkoj pošasti, svaka vijest koja je ukazivala na otpor, te da Hitler i njegovi saveznici i nisu tako sigurni u tzv. evropskoj tvrđavi, teritoriji pod njihovom kontrolom, bila je od značaja za buđenje duha otpora. U tom smislu pomenuti listovi prepoznavali su  Trinaestojulski ustanak i nevjerovatnu gestu jednog malog naroda. Ona nije bila značajna zbog broja italijanskih vojnika izbačenih iz stroja, bila je važna kao jedna poruka o neophodnosti otpora, pobune, nemirenja sa fašističkom okupacijom.

proslava-13-jula-1944-kolasin

ANALITIKA: Da li su se borile samo snage KPJ koja je preuzela organizaciju, ili je bilo i drugih domaćih boraca?

BURZANOVIĆ: Organizacija ustanka je apsolutno bila djelo komunista, ne tako brojnih ali dobro organizovanih. Bez obzira na komunističko iskustvo u ilegalnom ratu, nevjerovatno je da su uspijeli da jednu tako široku ustaničku mrežu dosta dugo drže u tajnosti i sačuvaju od fašističke kontraakcije. Organizatorima ustanka nedostajali su ljudi sa vojničkim iskustvom, pa su istaknute funkcije u ustanku povjerene bivšim oficirima jugoslovenske vojske, a među njima i nekima koji su kasnije poznati kao četnički prvaci, poput  Baja Stanišića, Pavla Đurišića, Đorđa Lašića. U tom trenutku ne možemo govoriti o postojanju četničke organizacije kakvu poznajemo nekoliko mjeseci kasnije u Crnoj Gori kada će doći do bratoubilačkog sukoba, do četničke kolaboracije, što će ukupnu tešku ratnu situaciju učiniti još dramatičnijom i  prouzrokovati strašnije žrtve stanovništva u Crnoj Gori.

ANALITIKA: Kuda vodi današnje minimiziranje rezultata te herojske pobune od strane pojedinih istoričara i partija? Koji su dometi njihovih pokušaja revidiranja istorije i istorijskih činjenica?

BURZANOVIĆ: Pokušaji falsifikovanja istorije u naučnom pogledu nemaju gotovo nikakvu težinu, ali njihov uticaj na javnost nije za potcjenjivanje. Naročito je opasan kada uspije da ostvari podršku vlasti i nametne se kao službena istorijska istina. Stasavaju generacije sa velikim brojem mladih ljudi koji poklanjaju povjerenje revizionističkim  interpretacijama odnosno falsifikovanjima istorije. Zabrinjavajuće je što se iza revizionističke priče o paralelnom postojanju dva antifašistička pokreta, partizanskom i četničkom, nameće stav prema fašizmu kao nečemu što je uvezeno na naš prostor. Ne prepoznaju se elementi fašizma u ideologiji domaćih političkih snaga i pokreta, u odnosu prema drugim nacijama, vjerama, u (ne)sposobnosti za život sa različitim, uz poštovanje drugoga. Ne vidi se ili se želi sakriti da je pokret Draže Mihajlovića i njegovih frakcija karakterisala ideja i praksa etničkog čišćenja, netolerancije i svega onog što je prepoznatljivih upravo u fašizmu. Kao građanin Crne Gore, ponosan sam što je ona, više od bilo koje druge na prostoru bivše Jugoslavije, uprkos svim iskušenjima, sačuvala i visoko drži barjak antifašističkih vrijednosti.

ANALITIKA: Kako komentarišete rezultate anketa da većina mladilh ljudi u Crnoj Gori ne zna šta se desilo 13. jula?

BURZANOVIĆ: Ne znam koliko su metodološki pouzdane pomenute  ankete. Nijesam uvjeren da je baš tako ali da su  znanja ove populacije o prošlosti vlastitog naroda sve skromnija - svakako jesu. Zabrinjavajuće je da je, od ove školske godine, učenicima IX razreda osnovne škole, nedeljni broj časova istorije prepolovljen. U tome vidim mnogo veću opasnost za sposobnost mladih ljudi da ovladaju ovim znanjima i da ih pravilo razumiju. Podsjećam, u IX razredu učenici izučavaju složenu, događajima i značenjima bogatu istoriju XX vijeka.

Komentari: 25

L Dabanović

13. 07. 2018 - 04:09

13 jul 1941g. nema ništa dobrog za crnogorski narod i crnogorsku državu-samo ima značaja za Jugoslaviju/jugoslovenstvo.A da je 13 jul 1941g. bio i za crnogorski narod kao i za jugoslavenski narod i jugoslaviju NE BI ISTORIJU IZ 1918g. JAVNO ČULI TEK 1990g. A ove šajkače naroda otrcana srpstva Srbije same govore da za crnogorski narod i jugoslovenstvo nastavlja 1918g.Pa za današnji dan treba da se ističe 13 jul 1878g.
Ilija BijelićuKUREŠ PODREPAŠ..

13. 07. 2018 - 11:25

..alijas L Dabany-UZELI OVU PRVU REČENICU-SA brloga SLAVKA PEROVIĆA(5.novembra.2005.godine)- KAD JE REKAO-NABRČKO..."DA JE TRINASTOJULSKI USTANAK-41 U CRNOJ GORI-BIO IDIOCKI USTANAK"...o...o..j..ZA NAVIJEK SVIMA VAMA POTOMCIMA PORCIJAŠA(GAMELAŠA) TALIJANSKIJE FAŠISTIĆKIJE OKUPATORA..!!!
Prnjo

13. 07. 2018 - 11:27

Ima li neki poznati istoričar da se izjasni oko ovoga što reče ovaj Burzanović da su Pavle Đurišić i Bajo Stanišić bili trinaestojulski ustanici.To prvi put čujem,da su četnici učestvovali u ustanku i borili se protiv Italijana.Je li moguće da ovo neko napiše?
Мирослав Ђукић

24. 07. 2018 - 18:53

Тада, 13. Јула 1941. године, није било четника и партизана. Били су само устаници. Касније су дошли Моша и другови и почела су "лијева скретања". Пише у књигама, само ваља читати.
Velika greška, Dabanoviću

13. 07. 2018 - 11:35

Tog dana daleke 1878 god. završio je sa radom Berlinski kongres. Crna Gora je postala d r ž a v o m na desetoj sjednici tog kongresa 1 jula 1878 god. Bilo je dvadeset sjednica. I taj datum treba slaviti. Zašto Srbija i Rumunija ne slave danas Dan (svoje) državnosti kada su i te dvije kneževine postale države isto kao Crna Gora na današnji dan?.....veliki getsbi
Lajo Dabanoviću...

13. 07. 2018 - 11:55

...koji ti je rođeni đed oburadavao krampovima -sa onom hrabrom četom iz Kotora...13.januara.1916 godie-u "slavu pobjede nad neprijateljem"...? A je li ti se još muči-povraćana na onaj Spomenik Velikome Njegošu na Lovćenu...
Nenad

13. 07. 2018 - 12:22

Treba proslavljati 13. jul 1878, To je DAN DRŽAVE CRNE GORE , a 13 jul je bio komunističkočetnička ujdurma da nas opet ugnaju u jugoslaviju , slava Bogu te je propala ----ŽIVJELA NEZAVISNA CRNA GORA KAKVA JE I VAZDA BILA
Eto ti ga sad,

13. 07. 2018 - 06:47

više nije 13. julski ustanak započeo u Virpazaru. Đe ste Crmničani, pita li vas ko što?
Hahahaah

13. 07. 2018 - 09:50

...a viĐi ustanicima ŠAJKAČE, posrbice , ...nek se nose sa svojom Jugoslavijom i komunizmom na đubrište istorije... ŽIVJELA KRALJEVINA CRNA GORA
Hahahaah

13. 07. 2018 - 09:50

...a viĐi ustanicima ŠAJKAČE, posrbice , ...nek se nose sa svojom Jugoslavijom i komunizmom na đubrište istorije... ŽIVJELA KRALJEVINA CRNA GORA
Nisu to nikakve šajkače,

20. 07. 2018 - 21:25

.....oči ti ispale, to je vojnička kapa jugoslovenske kraljevske vojske ( samo što su na njoj sada nacrtali prtokrake). A kraljevina Crna Gora? Ona je crkla, vo vjeki vjekov - sada imamo(i imaćemo) republiku Crnu Goru. Prismrdi dolje - ne prči se!!!!!
94314

13. 07. 2018 - 07:10

Velika greška četnika što su sa komunistima pobili Italijane.Komunisti su htjeli da izazovu haos i dođu do vlasti.
Ilija

13. 07. 2018 - 07:29

Ako su Crnogorci 1941 godine ustali protiv fašizma, kao jedine ideologije koju su sa sobom nosili zavojevači, da li su se njihovi preci, punioh 500 godina, borili protiv islama kao jedine ideologije tadašnjeg okupatora ili protiv Turaka. Molim neka mi neko odgovori.
Bravo .............. Ilija..zu

14. 07. 2018 - 08:18

...jesu,jesu pravi CRNOGORCI-iz četiri nahije...a vi ostali-ka tvoji ........iz male azije-i sa zapada-dogonjeni ………….. okupatora Duklje-Zete Crne Gore...o...o...…....
Ilija

14. 07. 2018 - 13:45

A što ako sam ja iz neke od tih nahija i ako sam, kao moji preci što su radili uvijek, uzeo pušku u predhodnom ratu i otišao da branim državu u koju živim. Jesam li ja Crnogorac ili ti koji si zbog straha počeo da se pozivaš na "prigovor savjesti". Obojica ne možemo biti isti. Jednom od nas zbog ovakvog djela niko u staroj CG ne bi dao kćer za ženu. Jedan od nas dvojice bi bio "bez obraza i dostojanstva". Morao bi to breme nositi dok je živ a njegovi potomci bi, da bi ponovo zaslužili poštovanje bratstva i plemena, morali biti 10 puta bolji, hrabriji, pametniji i vještiji da bi izbrisali sramotu svog pretka. Uz to kad bi uzeli u obzir koaliciju sa ljudima protiv kojih su se naši preci borili 500 godina. Da ne pišem više. Dovoljno je...
Alo...

13. 07. 2018 - 08:03

gluposti , 13 jul 1941 je najkobniji darzm novije CG istorije, još jedna borba za Srbislaviju - Jugioslaviju i uvod u klanicu među braćom.
Historia

13. 07. 2018 - 09:24

Burzanović navodi činjenicu koja je dugo skrivana od javnosti-da su u Trinaestojulskom ustanku kao iskusni oficiri učestvovali Bajo Stanišić,Pavle Đurišić i Đorđe Lašić.To svakako osvjetljava dodatno opštenarodni karakter ustanka.Gospodine Burzanoviću dobro bi bilo da nam u nekom analitičkom tekstu ukažite na okolnosti koje su dovele do kasnijih podjela,tj zašto su ovi oficiri i mnogi drugi osnovali četnički pokret?
Nije Burzanovićevo

13. 07. 2018 - 11:27

Nijesu to Burzanovićeve teze, nego je podatke o svim aspektima Trinaestojulskog ustanka iz ugla italijanske vojne obavještajne službe i dokumenata vojnog arhiva Italije objavio Scotti, u nekoliko knjiga. Tamo ima i o pregovorima Đilasa i kompanije sa Stanišićem, koji je bio oficir Zetske divizije, jedine od formacija Kraljevine Jugoslavije koja je dala uspješan otpor Italijanima i albanskim fašistima za vrijeme aprilskog rata.
Sociolog

13. 07. 2018 - 09:52

Crnogorski narod je primjer nepokorenosti i borbe za slobodu protiv bilo kojeg okupatora,ma ko bio i ma koliko da ga je bilo.Takvi primjeri borbe i otpora imaju gotovo antički karakter.Ali,sa druge strane poltronstvo i podaništvo koje Crnogorci pokazuju prema domaćim gospodarima kroz cijelu istoriju,pravi je paradoks i za sada neispitani fenomen.
Živio 13 jul

13. 07. 2018 - 09:55

Trinaestog jula otrgnuta je Crna Gora od Dvanaestog jula! To je bila pobjeda Prave Crne Gore nad Viva Vero Montenegro !
Muka rabota

13. 07. 2018 - 11:33

Trinaestojulski ustanak je bio razultat spontanog otpora koji je kasnije ispolitizovan i prisilno stavljen pod komunističku kapu, a oni najuporniji i najvjerniji slobodarskim idejama su zatim iz "zahvalnosti" organizovano poslati na Pljevaljsku klanicu. Time i Golim otokom poslije rata, definitivno je skresan svaki urođeni buntovnički poriv kod Crnogoraca, što za rezultat ima ovo što znamo.
Pljevaljska klanica....

14. 07. 2018 - 12:10

....nije se baš bez veze desila. Komunističko vođstvo, naivno kao peta, bilo je potpuno ubijeđeno da Crvena armija stiže za dva-tri mjeseca i da bi za to vrijeme trebalo urediti jedan centar nove Sovjetske republike na ovim prostorima i srediti stanje u "subjektivnim snagama" i spreman dočekati skori kraj rata. Užička republika je pala - sada su izabrana Pljevlja - iz geo-strategijskih razloga (ubrzo će nastati beganje kroz Endehaziju (uglavnom duž linije razdvajanja italijanske i njemačke okupacione zone (bjež ovamo - bjež onamo). Na Pljevljima su Italijani možda izvojevali jedinu vojničku pobjedu u ratu.......veliki getsbi
Faki

13. 07. 2018 - 13:11

Trinaesti jul je veliki,ali baš veliki datum u istoriji Crne Gore. Biće sreća kada svi u Crnoj Gori jedinstveno stanu iza toga datuma.
Младен

19. 07. 2018 - 14:26

Није тачно Бурзановићу да су у 13 јулском устанку учествовали само партизани. 13 јулски устанак је подигла легална војска у Црној Гори. Часни официри Краљевине.Југославије. Покушавате да прекрајате историју. Срам вас било. Доста смо слушали ево 70 година пропаганду комунистичку како су партизани само ослободили ове просторе. Ви комунисти се засијали раздор међу браћом овдје у Црној Гори. Онај крвомутник Тито и његова банда посијаше мржњу међу рођеном браћом те побисте сву интелигенцију у 2 рату и после њега у Црној Гори. Само неће вас то исплатити комунисти и ови данашњи на власти неокомунисти. Доћи ће то на наплату.
Mladene, naš Mladene....

20. 07. 2018 - 12:57

....pravo zboriš! Riječ-dvije o oficirima. Tačno je da su svi oni oficiri (skoro svi) bivše kraljevske jugoslovenske vojske koji su izbjegli zarobljavanje i internaciju ativno se bili uključili u čisto operativni rad na podizanju ustanka. Malo je koji izbjegao. Poslije su bile podjele. Znamo kakve. Gro ih se priključio četničkom pokretu - a neki su prišli partizanima. Samo bih rekao da u partiz. vojsci nije bilo dvojice đeneralštabnih oficira te kraljevske vojske, dvojice crnogoraca : Arsa Jovanovića i Velimira Terzića - strva se partizanima nebi znalo. Oni su sve uradili, sve osmislili, organizovali i nima , samo njima (nikome drugome) treba odati priznanje, skinuti kapu i pokloniti se njihovim sjenama za zasluge i veličanstvenu pobjedu na kraju rata.....veliki getsbi
Novi komentar